Αναβολικά μαρτυρίες και κοινωνικό πλαίσιο
Η ευρεία χρήση , γενικά, των εργογενών βοηθημάτων όπως και η εφαρμογή άλλων επιστημονικών μεθόδων όπως ο τεϋλορισμός για παράδειγμα, με στόχους τη βελτίωση της αθλητικής απόδοσης και την αύξηση της παραγωγικότητας, που συστηματοποιήθηκαν μετά τον 2ο παγκόσμιο πόλεμο, έθεσαν την παγκόσμια αθλητική κοινότητα μπροστά στο ίδιο μείζον ηθικό – ιδεολογικό πρόβλημα, που αντιμετωπίζει γενικότερα η ανθρωπότητα και ειδικότερα μετά την επιστημονικοτεχνική και βιομηχανική επανάσταση. Είναι το πρόβλημα της ορθολογιστικής χρήσης των σύγχρονων επιστημονικών επιτευγμάτων και τεχνολογιών.
Ο σύγχρονος Γάλλος διανοητής Έντγκαρ Μορέν στο βιβλίο του «Γή πατρίδα» πραγματευόμενος αυτό το πρόβλημα, με καθαρά ανθρωποκεντρική αντίληψη επιχειρεί να οριοθετήσει το ορθολογιστικό, επιστρατεύοντας την αρχαία Ελληνική σοφία, που εμπεριέχεται στο «παν μέτρον άνθρωπος»
Ο όρος «αναβολικά» έχει επικρατήσει για να προσδιορίζουμε κάθε παράνομο φαρμακευτικό, ψυχολογικό, φυσιολογικό ενδεχομένως και διατροφικό εργογενές βοήθημα των αθλητών, παρά το γεγονός ότι στην κυριολεξία, τα αναβολικά είναι μία μόνο κατηγορία των φαρμακευτικών εργογενών βοηθημάτων και συγκεκριμένα των στεροειδών που είναι μάλλον και τα πλέον επικίνδυνα.
Ιστορικά η παγκόσμια αθλητική κοινότητα και τα θεσμικά της όργανα κινητοποιήθηκαν κατά των αναβολικών για πρώτη φορά με μεγάλη καθυστέρηση το 1960, όταν ο Δανός ποδηλάτης Κναντ Γένσεν εξέπνευσε κατά τη διάρκεια των Ολυμπιακών αγώνων της Ρώμης.
Τριάντα χρόνια περίπου μετά το 1988 στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Σεούλ στο πιο βρώμικο 100άρι της ιστορίας του Αθλητισμού, που ήταν μια τιτανομαχία ανάμεσα στον Καναδό Μπεν Τζόνσον και τον Αμερικανό Καρλ Λιούις, οι έξι από τους οκτώ καλύτερους σπρίντερ του κόσμου που πήραν θέση στους βατήρες είχαν άμεση ή έμμεση εμπλοκή σε υποθέσεις ντόπινγκ κατά τη διάρκεια της ζωής τους.
Από τότε μέχρι σήμερα έχουν καταγραφεί αρκετοί αιφνίδιοι θάνατοι αθλητών όπως αυτός της Φλόρενς Γκρίφιθ Τζόϊνερ ή ο πιο πρόσφατος του ποδοσφαιριστή της Σεβίλλης Πουέρτα. Είναι γνωστό βέβαια ότι οι συνέπειες της χρήσης των αναβολικών έχουν μια μεγάλη διακύμανση, που ξεκινάει από προσωρινές δυσλειτουργίες του οργανισμού, περιλαμβάνει μικρές η σοβαρές μη αναστρέψιμες βλάβες της υγείας και φτάνει μέχρι το θάνατο, που είναι η πλέον τραγική και σοκαριστική συνέπεια.
Τιμ Μοντγκόμερι, Χάντερ, Τζέϊσον Γκάτλιν είναι μερικά μόνο ονόματα μεγάλων αθλητών, που βρέθηκαν ντοπέ και φυσικά η Μάριον Τζόουνς με εκείνη την περίεργη ιστορία με τη BALCO μία από τις δύο μεγαλύτερες Αμερικανικές εταιρείες παραγωγής αναβολικών, η οποία είχε απλώσει τα τεράστια πλοκάμια της και στη χώρα μας, όπως αποκαλύφθηκε λίγες μέρες πριν την έναρξη των Ολυμπιακών αγώνων της Αθήνας το 2004.
Σήμερα, κατά τη γνώμη μου, τα αναβολικά είναι το μείζον πρόβλημα της παγκόσμιας κοινωνίας του αθλητισμού, βεβαίως γιατί καλύπτουν πλέον σαν ομπρέλα ολέθρου, ολοένα και μεγαλύτερο μέρος του αγωνιστικού αθλητισμού υψηλού επιπέδου αλλά και κύρια γιατί διαχέονται προς τα κάτω σε όλες τις κλίμακες του αγωνιστικού αθλητισμού, ενώ αγγίζουν και ορισμένες μορφές και αυτού ακόμη του μαζικού αθλητισμού, προσδίδοντας μια νέα διάσταση στην κοινωνική σημασία του φαινομένου.
Ενώ λοιπόν αυτή η παθογένεια αναπτυσσόταν οριζόντια στα ψηλότερα επίπεδα του αγωνιστικού αθλητισμού, τις τελευταίες δεκαετίες αναπτύσσεται και κάθετα διατρέχοντας όλες τις μεσαίες και κατώτερες κλίμακες του, αγγίζοντας και τη βάση της αθλητικής πυραμίδας που είναι ο μαζικός αθλητισμός.
Αυτήν ακριβώς την κάθετη ανάπτυξη της παθογένειας θεωρώ κοινωνικά πιο επικίνδυνη άρα και πιο ενδιαφέρουσα για δύο λόγους. Πρώτο γιατί αφορά σε ασύγκριτα πολυπληθέστερες κοινωνικές ομάδες και δεύτερο γιατί αυτές οι κοινωνικές ομάδες είναι περισσότερο απροστάτευτες, απ’ ότι οι πρωταθλητές υψηλού επιπέδου, επειδή εμφανίζουν τεράστιο έλλειμμα ενημέρωσης και ιατρικής κάλυψης.
Διαβάζοντας κανείς το βιβλίο «Πως οι αθλητές αυξάνουν την απόδοση τους νόμιμα και παράνομα» του Αμερικανού προπονητή στίβου Ουϊλιαμς Μέλβιν, που αλληθωρίζει προς τα αναβολικά και είναι γραμμένο στα τέλη της δεκαετίας του ΄80, αντιλαμβάνεται εύκολα την ορθότητα αυτού του ισχυρισμού.
Σας διαβάζω ένα απόσπασμα : « Αναφορές κορυφαίων αθλητών έχουν αποκαλύψει ότι, πριν από τον αγώνα είναι σε τέτοια κατάσταση, που θα έπαιρναν οτιδήποτε για να αυξήσουν την απόδοση τους, εκτός φυσικά αν ήταν θανατηφόρο. Οι αθλητές χαμηλού επιπέδου παρουσιάζουν παρόμοια συμπεριφορά και χρησιμοποιούν διάφορες ουσίες μέσω της διατροφής πιστεύοντας ότι η απόδοση τους θα βελτιωθεί».
Επί πλέον ο Ουΐλιαμς Μέλβιν υποστηρίζει με απόλυτη σοβαρότητα στο ίδιο βιβλίο ότι, θα πρέπει ο κάθε αθλητής να έχει τη δυνατότητα να αποφασίζει από μόνος του αν, πότε και ποιες ουσίες θα παίρνει, αναλαμβάνοντας και το ρίσκο, χωρίς να αποκλείει και τις παράνομες. Είναι σε τελευταία ανάλυση, ισχυρίζεται ο Μέλβιν, ζήτημα στοιχειώδους ατομικής ελευθερίας.
Φυσικά πρόκειται για επίφαση ελευθερίας, γιατί η αληθινή ελευθερία προϋποθέτει αφ’ ενός βαθειά γνώση αφ’ ετέρου γενικότερες κοινωνικές – οικονομικές – πολιτιστικές συνθήκες που δεν ασκούν πιέσεις .
Ένα χρόνο περίπου πριν τους Ολυμπιακούς της Αθήνας όταν σε τυχαία συνάντηση μας ρώτησα τον πατέρα ενός νέου τότε ταλαντούχου αθλητή του στίβου, πρώην μαθητή μου, πως πάει το παιδί, χωρίς να επικεντρώσω το ενδιαφέρον μου στην αθλητική του εξέλιξη, εννοώντας δηλ. πως πάει γενικά στη ζωή του, αυτός πρώτο μου απάντησε αποκλειστικά για το πώς πάει στον αθλητισμό και δεύτερο χωρίς ίχνος συστολής μου είπε ότι εξελίσσεται αθλητικά τόσο καλά που δε μένει πλέον παρά μόνο «να τα πάρει» για να κάνει την υπέρβαση.
Ένα άλλο πρόσφατο περιστατικό είναι πολύ ενδεικτικό της έκτασης που έχει πάρει το πρόβλημα στην πόλη μας, παρότι εκφράζει την εντελώς αντίθετη στάση γονιών.. Οι γονείς λοιπόν μιας από τις πιο γνωστές και ταλαντούχες νεαρές κολυμβήτριες της πόλης, εκμυστηρεύτηκαν σε συνάδελφο, ότι η αθλήτρια δεν πίνει και δεν τρώει απολύτως τίποτα, αν δεν είναι απόλυτα ελεγμένο από την ίδια ή τους γονείς της. Ακόμη και αν ένα μισομπούκαλο εμφιαλωμένο νερό που έχει ανοίξει η ίδια, διαφύγει της προσοχής της για μερικά έστω λεπτά, δεν το πίνει και το πετάει.
Είχα την ευτυχία ως προπονητής να δουλέψω με αρκετούς αθλητές υψηλού επιπέδου, που έκαναν ή κάνουν καριέρα στις μεγάλες εθνικές κατηγορίες και είχαν την τιμή να φορέσουν τη φανέλα Εθνικών μας ομάδων. Ένας από αυτούς επιστρέφοντας από μια μεγάλη διεθνή διοργάνωση, που συμμετείχε με την εθνική ομάδα νέων της χώρας μας, μου εκμυστηρεύτηκε ότι όταν στο δωμάτιο συναθλητή του είδε ένα περίεργο μπουκαλάκι, ό συναθλητής του έσπευσε να το κρύψει.
Σαν διευθυντής, τα πέντε τελευταία χρόνια, ενός καλά οργανωμένου ιδιωτικού γυμναστηρίου της πόλης, είχα ανάλογες εμπειρίες. Παρά μάλιστα το γεγονός ότι το συγκεκριμένο γυμναστήριο στα είκοσι περίπου χρόνια λειτουργίας του δεν συνδέθηκε ποτέ με διακίνηση ουσιών , υπήρξαν μερικές περιπτώσεις νέων ανδρών ηλικίας 18-22 περίπου ετών, που ρώτησαν, αν το γυμναστήριο αναλαμβάνει την προμήθεια ουσιών για τη διευκόλυνση της σωματικής τους διάπλασης.
Επίσης φοιτήτρια προσπάθησε, ανεπιτυχώς χάρη στην επαγρύπνηση του προσωπικού του γυμναστηρίου και την άμεση αντίδραση μας, να διακινήσει ουσίες , τις οποίες όπως μου αποκάλυψε όταν την κάλεσα να δώσει εξηγήσεις, να της κάνω συστάσεις και να της εξηγήσω τις νομικές της ευθύνες , θα προμηθευόταν από άλλο γυμναστήριο της γενέτειρας της.
Τέλος όσον αφορά τις εμπειρίες μου από τη διεύθυνση του γυμναστηρίου, μου προτάθηκε να αναλάβει το γυμναστήριο το σπόνσορινγκ ενός – δύο ταλαντούχων αθλητών του Body Building, αναλαμβάνοντας τα έξοδα των ουσιών, με αντάλλαγμα τη διαφήμιση μέσα από τους αγώνες στους οποίους θα συμμετείχαν.
Είναι φανερό ότι το πρόβλημα των αναβολικών δεν είναι απλό, δεν είναι μονοδιάστατο και δεν είναι περιορισμένο. Αντίθετα είναι σύνθετο, πολυεδρικό και εκτεταμένο. Εγείρει γενικότερα σύγχρονα ηθικά – ιδεολογικά ζητήματα όπως αυτά της ορθολογιστικής χρήσης των σύγχρονων επιστημονικών – τεχνολογικών επιτευγμάτων ή της βαθύτερης έννοιας της ατομικής ελευθερίας και των δημοκρατικών δικαιωμάτων.
Επιπρόσθετα είναι μέσο μεγιστοποιημένης λειτουργίας και εφαρμογής της γενικότερης κοινωνικο-οικονομικής αρχής της αποδοτικότητας σαν συνέπεια της επιδίωξης του κέρδους, που δεν εμφανίζεται μόνο και απαραίτητα με την οικονομική του μορφή, αλλά με την ευρεία έννοια του και αφορά πέρα από τους αθλητές , σε όλους τους εμπλεκόμενους, μέχρι και στο κράτος, το οποίο διαμορφώνει εθνικές αθλητικές στρατηγικές, ενσωματωμένες στις γενικότερες πολιτικές στρατηγικές του ακόμη και σε διεθνές επίπεδο.
Ενδεικτικά θα αναφέρω για να γίνω πιο κατανοητός, ότι η χρήση αναβολικών για τη βελτίωση της αισθητικής του σώματος ή την εντυπωσιακή αύξηση του μυϊκού όγκου ως συμβόλου εξουσιαστικής δύναμης, έχουν τη βάση τους σε μια τεράστια και πανίσχυρη επιθυμία για σωματική τελειότητα, η σε μια νευρωτική ανάγκη σύγκρισης, που συντηρεί διαφημιστικά και χειραγωγεί ένα καλά οργανωμένο παγκόσμιο αθλητικό εμποροβιομηχανικό σύστημα.
Η ολοκληρωμένη προσέγγιση, ανάλυση και κατανόηση του φαινομένου των αναβολικών δεν μπορεί να γίνει χωρίς την αποσαφήνιση όλων αυτών αλλά και άλλων κοινωνιολογικών πλευρών του αθλητισμού, μέσα φυσικά στο πλαίσιο της πολιτικής του κοινωνιολογίας, που έχει τρείς θεμελιακές πλευρές, την ανάλυση των δομών και των αντικειμενικών κοινωνικών σχέσεων που προϋποθέτει ο αθλητισμός, την ανάλυση των αποτελεσμάτων της αθλητικής δραστηριότητας πάνω στο άτομο και την ανάλυση της πολιτικής ιδεολογίας του αθλητισμού.
Τελειώνοντας θα ήθελα να σημειώσω ότι, οι θεωρητικές προσεγγίσεις του προβλήματος, οι επιστημονικές και τεχνικές γνώσεις, δεν θα έχουν καμία πρακτική αξία για την κοινωνία και τον αθλητισμό αν βασισμένοι σε αυτά δεν καταλήξουμε με υπευθυνότητα σε συγκεκριμένες προτάσεις για τη δημιουργία μηχανισμών ενημέρωσης, αντίστασης και προστασίας των αθλητών και αθλουμένων από τη μάστιγα των αναβολικών και για την πρόληψη του φαινομένου.
Την κύρια ευθύνη για τη διαμόρφωση αυτών των προτάσεων έχουν προφανώς οι ειδικοί επιστήμονες και από αυτή την άποψη θα ήταν ενδιαφέρον να ακούσουμε από τους επόμενους ομιλητές τις δικές τους σκέψεις , οι οποίες πρέπει να αξιοποιηθούν και να ενσωματωθούν στο γενικότερο διεκδικητικό πλαίσιο του κοινωνικού αθλητικού κινήματος που ευνουχήθηκε τη δεκαετία του ‘80 από το κράτος για χάρη της ιδεολογικοπολιτικής χειραγώγησης του αθλητισμού και που η ανασύνταξη και επαναδραστηριοποίηση του με την προβολή δίκαιων λαϊκών διεκδικήσεων είναι πλέον αναγκαία.
Πάτρα 14 Νοέμβρη 2007
Τάκης Πετρόπουλος
Ομιλία στην 1η Αθλητική Επιστημονική Ημερίδα Πανεπιστημίου Πατρών
[modula id=”795″]